जांभळाचे भरघोस उत्पादन म्हणजे दुष्काळाचे संकेत?

जांभळाचे जास्त उत्पादन आणि दुष्काळ

जांभळाचे भरघोस उत्पादन म्हणजे दुष्काळाचे संकेत? लोकसमज, वनस्पतीशास्त्र आणि आधुनिक विज्ञान काय सांगते?

 

ग्रामीण भागात अनेक पिढ्यांपासून एक समज प्रचलित आहे की, एखाद्या वर्षी जांभळाच्या झाडांना भरपूर फळे लागली तर पुढील

काळात दुष्काळ पडू शकतो. शेतकरी आणि ज्येष्ठ नागरिक हवामानाचा अंदाज बांधताना अशा नैसर्गिक संकेतांचा उल्लेख

करतात. मात्र, या समजुतीमागे कितपत वैज्ञानिक आधार आहे, हा प्रश्न अनेकांना पडतो.

जांभळाचे झाड आणि त्याची फलधारणा

 

जांभूळ (Syzygium cumini) हे भारतातील एक महत्त्वाचे फळझाड आहे. त्याची फुले साधारणपणे मार्च-एप्रिल महिन्यात

येतात आणि मे-जूनमध्ये फळे तयार होतात. एखाद्या वर्षी झाडावर जास्त फळे लागण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात.

 

मागील वर्षातील हवामानाची अनुकूलता

 

योग्य तापमान आणि आर्द्रता परागीभवन चांगले होणे झाडाचे वय आणि आरोग्य

मातीतील पोषक घटकांची उपलब्धता म्हणूनच जांभळाचे उत्पादन हे मुख्यतः त्या वर्षातील आणि त्याआधीच्या काळातील पर्यावरणीय परिस्थितींवर अवलंबून असते.

हे ही वाचा-ATM मधून पैसे आले नाहीत पण खाते डेबिट झाले? घाबरू नका; परतावा कसा मिळेल ते जाणून घ्या

लोकसमज कसा निर्माण झाला?

 

पूर्वी हवामानाचा अंदाज घेण्यासाठी वैज्ञानिक साधने नव्हती. त्यामुळे लोक पक्ष्यांचे वर्तन, झाडांची फुलोरा-फळधारणा,

कीटकांची संख्या आणि वाऱ्याची दिशा यावरून अंदाज बांधत असत.

हे ही वाचव्हॉट्सॲप वापरण्यासाठी आता पैसे द्यावे लागणार?

काही वेळा असे आढळले असेल की ज्या वर्षी जांभळाला भरपूर फळे आली, त्या वर्षानंतर कमी पाऊस पडला. अशा काही

घटनांमुळे हा समज समाजात रूढ झाला असावा. मात्र, काही योगायोग

वारंवार घडल्यामुळे ते नेहमीच सत्य ठरतात असे नाही.

 

वनस्पतीशास्त्र काय सांगते?

 

वनस्पतीशास्त्रानुसार अनेक वृक्ष ताणतणावाच्या परिस्थितीत अधिक फुले

किंवा फळे तयार करतात. याला “Stress-Induced Fruiting” असे म्हटले जाते.

 

उदाहरणार्थ:

 

काही काळ कमी पाऊस पडणे

तापमानात बदल

मातीतील आर्द्रतेची कमतरता

अशा परिस्थितीत झाड स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी अधिक बिया निर्माण करण्याचा

प्रयत्न करू शकते. त्यामुळे काही वर्षी फळांचे उत्पादन वाढू शकते.

 

मात्र, याचा अर्थ पुढे निश्चितच दुष्काळ पडणार आहे असा होत नाही. झाडाची फलधारणा आणि पुढील मान्सून यांच्यात थेट

कारण-परिणाम संबंध असल्याचे कोणतेही ठोस वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध नाहीत.

 

आधुनिक हवामानशास्त्राचे मत

 

आधुनिक हवामानशास्त्रानुसार पाऊस आणि दुष्काळ यावर अनेक जागतिक व प्रादेशिक घटक परिणाम करतात.

एल निनो (El Niño)

ला नीना (La Niña)

हिंदी महासागर द्विध्रुव (Indian Ocean Dipole)

समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान

वातावरणातील दाब प्रणाली

या घटकांच्या आधारे मान्सूनचा अंदाज वर्तवला जातो. जांभळाच्या झाडावरील

फळांची संख्या आणि मान्सून यांच्यातील थेट संबंध सिद्ध झालेला नाही.

 

काही अंशी संबंध असू शकतो का?

तज्ज्ञांच्या मते, झाडांची वाढ आणि फलधारणा ही हवामानातील बदलांमुळे प्रभावित होत असल्याने काही वेळा अप्रत्यक्ष संबंध

दिसू शकतो. उदाहरणार्थ, हिवाळा आणि उन्हाळा कोरडा राहिल्यास काही झाडांवर अधिक फळधारणा होऊ शकते.

त्याच वेळी काही हवामान नमुने पुढील मान्सूनवरही परिणाम करू शकतात.

 

मात्र, हा संबंध निश्चित किंवा सर्वत्र लागू होणारा नियम नाही.

 

शेतकऱ्यांनी कोणावर विश्वास ठेवावा?

 

आजच्या काळात केवळ लोकसमज किंवा नैसर्गिक संकेतांवर अवलंबून

राहणे योग्य नाही. शेतकऱ्यांनी पुढील बाबींचा आधार घ्यावा:

भारतीय हवामान विभागाचे (IMD) अंदाज

कृषी विद्यापीठांचे मार्गदर्शन

जिल्हास्तरीय हवामान सल्ला

उपग्रह आणि रडार आधारित माहिती

 

लोकज्ञान महत्त्वाचे असले तरी त्याची पडताळणी आधुनिक विज्ञानाच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.

 

निष्कर्ष

 

ग्रामीण भागात प्रचलित असलेली “जांभळाचे जास्त उत्पादन म्हणजे दुष्काळाचे संकेत” ही समज पूर्णपणे निराधार नाही,

कारण ती दीर्घकालीन निरीक्षणांतून निर्माण झाली आहे. मात्र, आधुनिक वनस्पतीशास्त्र आणि हवामानशास्त्रानुसार जांभळाच्या

भरघोस उत्पादनामुळे पुढील काळात दुष्काळ पडेल असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. जास्तीत जास्त हे एक

लोकपरंपरेवर आधारित निरीक्षण मानता येईल; वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला हवामान अंदाज नाही.

 

शेतकऱ्यांनी अशा पारंपरिक संकेतांना पूरक माहिती म्हणून पाहावे,

पण शेतीचे निर्णय घेताना वैज्ञानिक हवामान अंदाजालाच प्राधान्य द्यावे.