भारतीय रेल्वेचा ऐतिहासिक टप्पा! देशातील पहिली हायड्रोजन ट्रेन आजपासून धावणार; जाणून घ्या तिची खास वैशिष्ट्ये

भारताची पहिली हायड्रोजन ट्रेन

भारताच्या रेल्वे इतिहासातील सुवर्णक्षण! देशातील पहिली हायड्रोजन ट्रेन आजपासून धावणार

 

आजचा दिवस भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवावा असा आहे.

कारण आज देशातील पहिल्या हायड्रोजन ट्रेनला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हिरवा झेंडा दाखवणार आहेत.

जगातील सर्वाधिक शक्तिशाली आणि सर्वाधिक अंतर पार करण्याची क्षमता

असलेल्या हायड्रोजन ट्रेनपैकी एक म्हणून या ट्रेनकडे पाहिले जात आहे.

ही ट्रेन १,२०० किलोवॅट क्षमतेची असून एका इंधन भरण्यानंतर सुमारे २५० किलोमीटरचा प्रवास करू शकते.

त्यामुळे हा क्षण प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानास्पद मानला जात आहे.

हरियाणातील जिंद–सोनीपत मार्गावर धावणारी ही ट्रेन हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर आधारित आहे.

विशेष म्हणजे, ही ट्रेन ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमांतर्गत विकसित करण्यात आली आहे.

लखनौ येथील रिसर्च डिझाईन्स अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन (RDSO) ने तिची रचना तयार केली

असून चेन्नई येथील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी (ICF) मध्ये तिची निर्मिती करण्यात आली आहे.

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285240&reg=48&lang=1

भारतीय रेल्वेच्या हरित आणि स्वच्छ वाहतुकीच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

 

हायड्रोजन ट्रेन कशी चालते?

 

हायड्रोजन ट्रेन ही पारंपरिक डिझेल इंजिनाऐवजी हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर चालणारी आधुनिक आणि

पर्यावरणपूरक रेल्वे आहे. या ट्रेनमध्ये उच्च दाबाखाली हायड्रोजन गॅस विशेष टाक्यांमध्ये साठवला जातो.

हेही वाचा-जगन्नाथ पुरी रथयात्रा २०० मीटरवर का थांबते? मुस्लिम भक्त सालबेग यांच्या भक्तीमागील भावस्पर्शी आख्यायिका

फ्युएल सेलमध्ये हा हायड्रोजन हवेतून घेतलेल्या ऑक्सिजनशी रासायनिक अभिक्रिया करतो.

या प्रक्रियेत वीज निर्माण होते आणि ती इलेक्ट्रिक मोटरला पुरवली जाते.

त्यामुळे मोटर चाके फिरवते आणि ट्रेन धावू लागते.

हे ही वाचा-शाळांमध्ये लवकरच लैंगिक शिक्षण अनिवार्य होणार? केंद्र सरकारची तयारी; सर्वोच्च न्यायालयात मोठी माहिती

या प्रक्रियेदरम्यान कार्बन डायऑक्साइड किंवा धूर निर्माण होत नाही.

त्याऐवजी केवळ पाण्याची वाफ आणि उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे हायड्रोजन

ट्रेन ही पर्यावरणपूरक वाहतुकीचा प्रभावी पर्याय मानली जाते.

 

याशिवाय, या ट्रेनचा आवाजही तुलनेने कमी असतो. ज्या रेल्वेमार्गांवर ओव्हरहेड विद्युत वाहिन्या उपलब्ध नाहीत किंवा त्या

उभारणे अवघड आहे, अशा मार्गांवरही ही ट्रेन सहज धावू शकते. त्यामुळे भविष्यात प्रदूषण कमी करण्यासाठी आणि स्वच्छ

ऊर्जेचा वापर वाढवण्यासाठी हायड्रोजन ट्रेन महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.

 

भारतातील पहिली हायड्रोजन ट्रेन

 

१७ जुलै २०२६ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी या हायड्रोजन ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवतील.

त्यानंतर देशातील पहिल्या हायड्रोजन ट्रेनचा प्रवास अधिकृतपणे सुरू होईल.

ही ट्रेन हरियाणातील जिंद–सोनीपत मार्गावर धावणार असून तिचा सुरुवातीचा वेग ताशी ७५ किलोमीटर असेल.

 

उद्घाटनापूर्वी तयारीचा आढावा घेण्यासाठी हरियाणाचे मुख्यमंत्री नायब सिंग सैनी यांनी जिंद येथे भेट दिली. भारतीय

रेल्वेने हरित वाहतुकीच्या दिशेने उचललेले हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

 

या ट्रेनमध्ये १,२०० किलोवॅट क्षमतेची हायड्रोजन फ्युएल सेल प्रणोदन प्रणाली बसविण्यात आली आहे.

चाचणीदरम्यान तिने ताशी ७५ किलोमीटर वेग गाठला. एका इंधन भरण्यानंतर

ही ट्रेन सुमारे २५० किलोमीटरपर्यंत धावू शकते.

 

या ट्रेनमध्ये दोन ड्रायव्हिंग युनिट्स आणि आठ प्रवासी डबे आहेत. तसेच फ्युएल सेल प्रणाली,

हायड्रोजन साठवण सिलिंडर, बॅटरी आणि नियंत्रण प्रणालींसाठी स्वतंत्र जागा देण्यात आली आहे.

 

हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानाद्वारे रासायनिक अभिक्रियेतून वीज तयार केली जाते.

या प्रक्रियेत उप-उत्पादन म्हणून केवळ पाण्याची वाफ आणि उष्णता निर्माण होते.

त्यामुळे या ट्रेनमधून कोणतेही हानिकारक प्रदूषण होत नाही.

 

सुरक्षेच्या दृष्टीने या ट्रेनमध्ये अनेक अत्याधुनिक सुविधा देण्यात आल्या आहेत.

हायड्रोजन गळती शोधण्यासाठी विशेष सेन्सर्स, आग शोधक यंत्रणा आणि नियंत्रण प्रणाली बसविण्यात आली आहे.

या सर्व यंत्रणांची नियमित तपासणी आणि देखभाल केली जाणार आहे.

 

सरकारने या प्रकल्पासाठी पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित योजना तयार केली आहे.

लखनौ येथील RDSO ने डिझाइन विकसित केले असून चेन्नई येथील ICF ने या ट्रेनची निर्मिती केली आहे.

 

विशेषतः ज्या भागांमध्ये भौगोलिक अडचणींमुळे ओव्हरहेड विद्युत वाहिन्या टाकणे शक्य नाही,

अशा मार्गांसाठी हायड्रोजन ट्रेन हा अत्यंत उपयुक्त पर्याय ठरू शकतो.

भारतासह जर्मनी, चीन आणि अमेरिका यांसारखे देशही स्वच्छ आणि शाश्वत

रेल्वे वाहतुकीसाठी हायड्रोजन तंत्रज्ञानाचा वेगाने विकास करत आहेत.