चातुर्मास म्हणजे काय? 2026 मध्ये चातुर्मास कधी सुरू होणार, धार्मिक महत्त्व, नियम आणि काय करावे-काय टाळावे

चातुर्मास 2026

चातुर्मास म्हणजे काय? 2026 मध्ये चातुर्मास कधी सुरू होणार, धार्मिक महत्त्व, नियम आणि काय करावे-काय टाळावे

हिंदू धर्मात चातुर्मास हा अत्यंत पवित्र आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी महत्त्वाचा काळ मानला जातो.

‘चातुर्मास’ म्हणजे चार महिन्यांचा कालावधी. या चार महिन्यांत भक्तांनी संयम,

सात्त्विकता, उपवास, जप, तप, दान आणि धर्माचरण करावे, अशी परंपरा आहे.

या काळात भगवान विष्णू योगनिद्रेत जातात, अशी धार्मिक मान्यता असल्यामुळे

शुभकार्यांना विराम दिला जातो आणि ईश्वरभक्तीला अधिक महत्त्व दिले जाते.

 

2026 मध्ये चातुर्मास कधी सुरू होणार?

 

यंदा चातुर्मास 24 जुलै 2026 (आषाढी शुक्ल एकादशी – देवशयनी एकादशी) पासून सुरू होतhttps://en.wikipedia.org/wiki/Chaturmasya

असून 20 नोव्हेंबर 2026 (कार्तिकी शुक्ल एकादशी – देवउठणी एकादशी) रोजी समाप्त होणार आहे.

या चार महिन्यांत भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत असल्याचे मानले जाते.

कार्तिकी एकादशीला ते जागृत होतात आणि त्यानंतर विवाहासह इतर शुभकार्यांना पुन्हा प्रारंभ होतो.

चातुर्मास का पाळला जातो?

 

पुराणांनुसार, भगवान विष्णूंनी देवशयनी एकादशीच्या दिवशी योगनिद्रा धारण केली.

या काळात संपूर्ण सृष्टीची जबाबदारी भगवान शंकर सांभाळतात, अशी श्रद्धा आहे.

त्यामुळे या चार महिन्यांत मनुष्याने सांसारिक सुखांपेक्षा अध्यात्माकडे वळावे,

आत्मचिंतन करावे आणि ईश्वरभक्तीत मन रमवावे, असा संदेश दिला जातो.

हे ही वाचा –उपोषण सोडण्यासाठी सोनम वांगचुक यांच्या सरकारसमोर तीन अटी; जे. पी. नड्डा यांना लिहिले भावनिक पत्र

याच काळात पावसाळा असल्याने पूर्वीच्या काळी साधू-संत एका ठिकाणी

मुक्काम करून धर्मप्रसार, प्रवचन, भागवत कथा, कीर्तन आणि साधना करत असत.

त्यामुळे चातुर्मास हा धार्मिक तसेच सामाजिक दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा मानला जातो.

 

चातुर्मासाचे धार्मिक महत्त्व

 

चातुर्मास हा केवळ उपवास करण्याचा काळ नसून मन, वाणी आणि आचरण शुद्ध करण्याचा काळ आहे.

या काळात अनेक भक्त विशिष्ट व्रत घेतात. काहीजण कांदा-लसूण, काहीजण

गोड पदार्थ, तर काहीजण एकवेळ भोजन किंवा विशिष्ट अन्नाचा त्याग करतात.

हे ही वाचा –इंटरनेटशिवाय नसले तरी UPI पेमेंट होणार! NPCI आणत आहे नवीन ‘Tap to Pay’ फीचर

या काळात श्रीमद्भागवत, भगवद्गीता, रामायण, विष्णुसहस्रनाम, हरिपाठ यांचे

वाचन केल्यास पुण्यप्राप्ती होते, अशी श्रद्धा आहे. तसेच दान, अन्नदान,

गोसेवा, गरजूंना मदत आणि सत्संगाला विशेष महत्त्व दिले जाते.

 

चातुर्मासात काय करावे?

 

दररोज सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवपूजा करावी.

 

भगवान विष्णू, श्रीकृष्ण किंवा विठ्ठलाचे नामस्मरण करावे.

 

भगवद्गीता, रामायण किंवा भागवत ग्रंथाचे वाचन करावे.

 

शक्य असल्यास उपवास किंवा सात्त्विक आहार घ्यावा.

 

गरजू व्यक्तींना दानधर्म करावा.

 

मंदिरात दर्शन घेऊन भजन-कीर्तनात सहभागी व्हावे.

 

मन, वाणी आणि आचरणात संयम ठेवावा.

 

राग, मत्सर आणि अहंकारापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करावा.

 

पर्यावरण संवर्धन आणि वृक्षारोपणासारख्या सामाजिक कार्यात सहभागी व्हावे.

 

कुटुंबासोबत धार्मिक संस्कार आणि प्रार्थना करावी.

 

 

चातुर्मासात कोणती 10 कामे करू नयेत?

 

1. विवाह, मुंज, गृहप्रवेश यांसारखी शुभकार्ये टाळावीत.

 

 

2. मांसाहार आणि मद्यपान करू नये.

 

 

3. तामसिक व अतितिखट अन्नाचे सेवन टाळावे.

 

 

4. खोटे बोलणे, फसवणूक आणि अपशब्द वापरणे टाळावे.

 

 

5. राग, द्वेष, मत्सर आणि अहंकार वाढवणारे वर्तन करू नये.

 

 

6. विनाकारण हिंसा किंवा कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नये.

 

 

7. धार्मिक व्रत किंवा संकल्प मोडू नयेत.

 

 

8. अति विलासी जीवनशैली आणि अनावश्यक खर्च टाळावा.

 

 

9. आळस, निष्काळजीपणा आणि वेळेचा अपव्यय करू नये.

 

 

10. ज्येष्ठ व्यक्ती, गुरु आणि देवतांचा अपमान करू नये.

 

 

 

वैज्ञानिक दृष्टिकोन

 

चातुर्मासाचा संबंध केवळ धर्माशी नाही तर आरोग्याशीही जोडला जातो.

पावसाळ्यात पचनशक्ती कमी होते. त्यामुळे हलका, सात्त्विक आणि ताजा आहार घेण्याचा

सल्ला आयुर्वेदात दिला आहे. उपवासामुळे पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते.

तसेच स्वच्छता, संयम आणि नियमित दिनचर्येमुळे आरोग्य चांगले राहण्यास मदत होते.

 

 

चातुर्मास हा केवळ धार्मिक परंपरा नसून जीवनाला शिस्त, संयम, सकारात्मकता

आणि आध्यात्मिक दिशा देणारा कालखंड आहे. या चार महिन्यांत केलेली

साधना, जप, तप, दान आणि सेवा यांना विशेष पुण्य प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.

त्यामुळे प्रत्येकाने आपल्या श्रद्धेनुसार चातुर्मासाचे पालन करून आत्मिक उन्नतीचा प्रयत्न करावा.

 

FAQ

 

1. 2026 मध्ये चातुर्मास कधी सुरू होतो?

 

2026 मध्ये चातुर्मास 24 जुलै 2026 (देवशयनी एकादशी) पासून सुरू

होऊन 20 नोव्हेंबर 2026 (देवउठणी एकादशी) रोजी समाप्त होतो.

 

2. चातुर्मास का पाळला जातो?

 

भगवान विष्णू या काळात योगनिद्रेत जातात, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

त्यामुळे भक्तांनी या चार महिन्यांत उपवास, जप, दान, साधना आणि सात्त्विक जीवन जगावे, असा संदेश दिला जातो.

 

3. चातुर्मासात कोणती शुभकार्ये टाळली जातात?

 

विवाह, मुंज, गृहप्रवेश, वास्तुशांती यांसारखी शुभकार्ये पारंपरिकरित्या चातुर्मासात टाळली जातात.

 

4. चातुर्मासात काय खावे?

 

सात्त्विक, ताजे आणि हलके अन्न खावे. अनेकजण कांदा-लसूण, मांसाहार आणि मद्यपानाचा त्याग करतात.

 

5. चातुर्मासात कोणत्या गोष्टींना विशेष महत्त्व आहे?

 

देवपूजा, नामस्मरण, भगवद्गीता वाचन, दानधर्म, भजन-कीर्तन, उपवास आणि आत्मचिंतन यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.