विमानातील ब्लॅक बॉक्स म्हणजे काय? अपघातानंतर सत्य उघड करणारा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा
ब्लॅक बॉक्स कसा काम करतो, त्यामध्ये काय नोंदी असतात, तो कुठे बसवला जातो आणि विमान अपघात चौकशीसाठी त्याचे महत्त्व काय?
विमानातील ब्लॅक बॉक्स
म्हणजे काय? तो कसा काम करतो आणि अपघातानंतर त्याचे महत्त्व काय असते?
महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित दादा पवार यांचे बारामती मध्ये विमान अपघातग्रस्त झाले यामध्ये अजित दादा पवार यांचे निधन झाले आणि त्यानंतर सर्व प्रसार माध्यमांमध्ये विमान चा अपघात झाल्यानंतर ब्लॅक बॉक्स बाबतीत बातम्या यायला सुरुवात झाली नेमका ब्लॅक बॉक्स काय असतो त्याचे महत्त्व काय असते
https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%95%E0%A5%89%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%9F_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A5%89%E0%A4%87%E0%A4%B8_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0
त्यामध्ये अशा कोणत्या नोंदी असतात की ज्यामुळे अपघात कसा झाला हे करण्यास मदत होते तर आपण आज या लेखांमध्ये हे पाहूया की ब्लॅक बॉक्स नेमका काय असतो त्याचे महत्त्व काय असतं व त्यामध्ये कोणकोणत्या नोंदी ठेवल्या जातात
हेही वाचा-बारामती विमान अपघात कसा झाला? DGCA रिपोर्ट
हेही वाचा-भारतातील राजकीय नेत्यांचे विमान अपघातातील निधन
विमान अपघातानंतर सर्वात जास्त चर्चेत येणारा शब्द म्हणजे ब्लॅक बॉक्स. अनेकांना वाटते की हा एखादा काळ्या रंगाचा बॉक्स असतो, पण प्रत्यक्षात ब्लॅक बॉक्सचे स्वरूप, काम आणि महत्त्व हे खूप वेगळे आणि अत्यंत तांत्रिक असते. विमान अपघाताची कारणे शोधण्यासाठी ब्लॅक बॉक्स हा चौकशीचा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
ब्लॅक बॉक्स म्हणजे प्रत्यक्षात दोन स्वतंत्र रेकॉर्डिंग उपकरणांचा संच असतो.
फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR)
कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR)
फ्लाइट डेटा रेकॉर्डरमध्ये विमानाच्या तांत्रिक माहितीची नोंद असते. यामध्ये विमानाचा वेग, उंची, दिशा, इंजिनची कार्यक्षमता, इंधनाची पातळी, ब्रेक्स, फ्लॅप्स, ऑटोपायलटची स्थिती, आणि विविध सेन्सर्समधून मिळणारा डेटा सतत नोंदवला जातो. आधुनिक विमानांमध्ये शेकडो पॅरामीटर्स दर सेकंदाला रेकॉर्ड होतात.
कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डरमध्ये पायलट आणि को-पायलट यांच्यातील संभाषण, एअर ट्रॅफिक कंट्रोलशी झालेली चर्चा, तसेच कॉकपिटमधील इतर आवाज (अलार्म, चेतावणी संकेत, बटणांचे आवाज) नोंदवले जातात. अपघाताच्या अगदी शेवटच्या क्षणांमध्ये काय घडले, पायलटने कोणते निर्णय घेतले, याची महत्त्वाची माहिती यातून मिळते.
ब्लॅक बॉक्स अपघातात नष्ट होऊ नये यासाठी तो अत्यंत मजबूत धातूपासून बनवलेला असतो. तो प्रचंड उष्णता (सुमारे ११०० अंश सेल्सिअस), जोरदार धक्का आणि खोल समुद्रातील प्रचंड दाब सहन करू शकतो. समुद्रात अपघात झाल्यास ब्लॅक बॉक्समधून विशेष सिग्नल (पिंग) सोडला जातो, ज्यामुळे शोध पथकाला त्याचा ठावठिकाणा कळतो.
ब्लॅक बॉक्स बहुतेक वेळा विमानाच्या शेवटच्या भागात (टेल सेक्शनमध्ये) बसवला जातो, कारण अपघाताच्या वेळी हा भाग तुलनेने कमी नुकसानग्रस्त होतो. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ब्लॅक बॉक्सचा रंग काळा नसून तो तेजस्वी नारंगी (ऑरेंज) रंगाचा असतो, जेणेकरून अपघातानंतर तो सहज दिसू शकेल.
चौकशीदरम्यान ब्लॅक बॉक्समधील डेटा विशेष प्रयोगशाळांमध्ये तपासला जातो. या माहितीच्या आधारे अपघाताचे नेमके कारण, मानवी चूक, तांत्रिक बिघाड किंवा हवामानाचा परिणाम याचा निष्कर्ष काढला जातो. भविष्यात अशा अपघातांची पुनरावृत्ती होऊ नये यासाठी सुरक्षा नियम सुधारण्यात ब्लॅक बॉक्सची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
एकंदरीत, ब्लॅक बॉक्स हा अपघातानंतर विमानाचे मौन सत्य उघड करणारा सर्वात विश्वासार्ह साक्षीदार मानला जातो.
