भारतातील प्रसिद्ध म्हशींच्या जाती: 10 जातींची संपूर्ण माहिती
कोणती म्हैस किती दूध देते? कोणती जात कोणत्या राज्यात आढळते? फॅटचे प्रमाण, वैशिष्ट्ये, रोगप्रतिकारक क्षमता आणि शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त माहिती एका ठिकाणी.
भारतातील म्हशींच्या जाती
भारत हा कृषिप्रधान देश आहे भारतातील जवळपास 80 टक्के जनता ही कृषी क्षेत्रावर अवलंबून आहे
शेतीला जोडधंदा म्हणून दुग्ध व्यवसाय कडे पाहिले जाते हा एक अत्यंत उपयुक्त व्यवसाय आहे
आजच्या लेखामध्ये आपण पाहूया की भारतातील अशा कोणत्या म्हशीच्या जाती आहेत
ज्या जास्त दूध देतात त्याविषयी आपण सविस्तर माहिती जाणून घेऊया
मुन्हा म्हैस
मुन्हा ही म्हशीची स्थानिक जात असून ती प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील विदर्भ आणि
लगतच्या काही भागांत आढळते. या जातीची शरीरयष्टी मजबूत, रंग काळा आणि उष्ण हवामान
सहन करण्याची क्षमता चांगली असते. योग्य संगोपन आणि संतुलित आहार दिल्यास ही
हेही वाचा-सुपर एल निनोचा वाढता धोका! खरीपनंतर आता रबी पिकांनाही फटका; अन्नधान्य महागाई वाढण्याची शक्यता
म्हैस एका दुग्धकालात (वेतात) साधारण 1,000 ते 1,500 लिटर दूध देऊ शकते.
स्थानिक वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता असल्यामुळे सामान्य आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते,
हेही वाचा-सावधान! पाकिस्तानी गोरी क्रीमचा मोठा धोका; 18 महिलांना किडनीचे विकार, महाराष्ट्रात विक्रीवर बंदी?
मात्र नियमित लसीकरण आणि पशुवैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.
कमी देखभालीत चांगले उत्पादन देण्यामुळे ही जात अनेक शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर मानली जाते.
नीली-रवी म्हैस
नीली-रवी ही भारतातील उच्च दुग्धउत्पादन देणारी म्हशीची प्रसिद्ध जात आहे.
ही प्रामुख्याने पंजाब राज्यात तसेच हरियाणा आणि राजस्थानच्या काही भागांत आढळते.
या जातीचा रंग काळा असून कपाळावर, शेपटीच्या टोकावर आणि पायांवर पांढरे ठिपके हे तिचे वैशिष्ट्य आहे.
योग्य आहार आणि व्यवस्थापन केल्यास एका वेतात साधारण 2,000 ते 3,000 लिटर दूध देते,
तर उत्कृष्ट संगोपनात यापेक्षाही अधिक उत्पादन मिळू शकते. दूधातील फॅटचे प्रमाण 6.5 ते 7.5 टक्के असते.
ही जात मजबूत व शांत स्वभावाची आहे. नियमित लसीकरण, स्वच्छता आणि संतुलित आहार दिल्यास आजारांचा धोका कमी राहतो.
जाफराबादी म्हैस
जाफराबादी ही भारतातील सर्वात मोठ्या शरीरयष्टीची म्हशीची जात मानली जाते.
तिचा उगम गुजरातमधील सौराष्ट्र परिसरात झाला असून ती प्रामुख्याने जुनागढ, गिर-सोमनाथ,
भावनगर आणि अमरेली जिल्ह्यांत आढळते. या जातीचे शरीर मजबूत, कपाळ रुंद आणि मोठी
खाली वळलेली शिंगे हे तिचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. योग्य संगोपन व संतुलित आहार दिल्यास एका
वेतात साधारण 1,800 ते 3,000 लिटर दूध देते. दूधातील फॅटचे प्रमाण सुमारे 7–8% असते. ही जात उष्ण हवामानाशी चांगली जुळवून घेते आणि
नियमित लसीकरण, स्वच्छता व योग्य व्यवस्थापन केल्यास आजारांना
तुलनेने कमी बळी पडते. त्यामुळे ती दुग्धव्यवसायासाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते.
बन्नी म्हैस
बन्नी ही भारतातील प्रसिद्ध स्थानिक म्हशीची जात असून तिचा उगम गुजरातमधील
कच्छ जिल्ह्यातील बन्नी गवताळ प्रदेशात झाला आहे. ही जात प्रामुख्याने कच्छ परिसरात
आढळते. शरीर काळे, मजबूत आणि मध्यम ते मोठ्या आकाराचे असते. योग्य आहार
व व्यवस्थापन केल्यास एका वेतात साधारण 2,000 ते 3,000 लिटर दूध देते, तर उत्कृष्ट संगोपनात यापेक्षा अधिक उत्पादनही
मिळू शकते. दूधातील फॅटचे प्रमाण साधारण 6.5–8% असते. ही म्हैस उष्ण, कोरडे
व खारट वातावरणातही तग धरते. रोगप्रतिकारक क्षमता चांगली असल्याने नियमित लसीकरण,
स्वच्छता आणि संतुलित आहार दिल्यास आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते.
त्यामुळे ही जात दुग्धव्यवसायासाठी फायदेशीर मानली जाते.
पंढरपुरी म्हैस
पंढरपुरी ही महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध स्थानिक म्हशीची जात असून तिचा उगम सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर परिसरात झाला आहे.
ही जात प्रामुख्याने सोलापूर, सांगली, सातारा आणि पुणे जिल्ह्यांत आढळते. लांब, मागे वळणारी शिंगे हे तिचे सर्वात
ठळक वैशिष्ट्य आहे. योग्य आहार आणि संगोपन केल्यास एका वेतात साधारण 1,500 ते 2,500 लिटर दूध देते. दूधातील
फॅटचे प्रमाण साधारण 6.5–8% असते. ही म्हैस उष्ण आणि दुष्काळी हवामानातही चांगली तग धरते. नियमित लसीकरण,
स्वच्छता आणि संतुलित आहार दिल्यास आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते.
त्यामुळे कमी खर्चात चांगले दूध उत्पादन देणारी ही जात शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर मानली जाते.
सुरती म्हैस
सुरती ही भारतातील प्रसिद्ध दुग्धोत्पादक म्हशीची जात असून तिचा उगम गुजरातमधील वडोदरा (बडोदा), आनंद आणि खेडा
परिसरात झाला आहे. ही जात प्रामुख्याने गुजरात तसेच महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळते. मध्यम आकाराचे शरीर,
काळा किंवा गडद तपकिरी रंग आणि विळ्यासारखी (कोयत्याच्या आकाराची) शिंगे हे तिचे वैशिष्ट्य आहे. योग्य
आहार व व्यवस्थापन केल्यास एका वेतात साधारण 1,000 ते 1,800 लिटर दूध देते. दूधातील फॅटचे प्रमाण साधारण 7–8%
असते. ही म्हैस शांत स्वभावाची असून उष्ण हवामानाशी चांगली जुळवून घेते. नियमित लसीकरण, स्वच्छता आणि संतुलित
आहार दिल्यास आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते, त्यामुळे लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी ही जात उपयुक्त मानली जाते.
मराठवाडी म्हैस
मराठवाडी ही महाराष्ट्रातील स्थानिक म्हशीची जात असून ती प्रामुख्याने मराठवाडा विभागातील छत्रपती संभाजीनगर, बीड,
लातूर, धाराशिव, परभणी, नांदेड, जालना आणि हिंगोली जिल्ह्यांत आढळते. ही जात उष्ण व कोरड्या हवामानात तग
धरते आणि कमी चाऱ्यावरही चांगली वाढते. योग्य आहार व व्यवस्थापन केल्यास एका वेतात साधारण 1,000 ते 1,800
लिटर दूध देते. दूधातील फॅटचे प्रमाण सुमारे 6.5–8% असते. नियमित लसीकरण, स्वच्छता आणि संतुलित आहार दिल्यास
आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते. मजबूत शरीरयष्टी, चांगली प्रजनन क्षमता आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची
क्षमता यामुळे ही जात ग्रामीण भागातील दुग्धव्यवसायासाठी उपयुक्त मानली जाते.
नागपुरी म्हैस
नागपुरी ही महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध स्थानिक म्हशीची जात असून ती प्रामुख्याने विदर्भातील नागपूर,
वर्धा, अमरावती, अकोला आणि यवतमाळ जिल्ह्यांत आढळते. या जातीची शिंगे लांब,
चपटी आणि तलवारीप्रमाणे मागे वळलेली असतात, हे तिचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
ही म्हैस उष्ण आणि कोरड्या हवामानात चांगली तग धरते. योग्य आहार व व्यवस्थापन
केल्यास एका वेतात साधारण 700 ते 1,500 लिटर दूध देते. दूधातील फॅटचे प्रमाण
साधारण 7–8% असते. नियमित लसीकरण, स्वच्छता आणि संतुलित आहार दिल्यास
आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते. कमी खर्चात पालन करता येणे, मजबूत शरीरयष्टी
आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यामुळे ही जात शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त मानली जाते
भदावरी म्हैस
भदावरी ही भारतातील प्रसिद्ध म्हशीची जात असून तिचा उगम उत्तर प्रदेशातील आग्रा
परिसर आणि मध्य प्रदेशातील भिंड व मुरैना जिल्ह्यांत झाला आहे. ही जात
तांबूस-काळ्या रंगाची असून शिंगे मध्यम आकाराची व मागे वळलेली असतात.
योग्य आहार आणि संगोपन केल्यास एका वेतात साधारण 1,500 ते 2,500 लिटर दूध देते.
या जातीच्या दुधातील फॅटचे प्रमाण 8–12% इतके जास्त असल्याने तूप आणि
दुग्धजन्य पदार्थांसाठी ती विशेष प्रसिद्ध आहे. नियमित लसीकरण, स्वच्छता
आणि संतुलित आहार दिल्यास आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते. उष्ण हवामानाशी
जुळवून घेण्याची क्षमता, मजबूत शरीरयष्टी आणि उच्च फॅटयुक्त दूध हे या जातीचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
मरीवाल (मेहसाणा/मेहसाणी) म्हैस
मरीवाल (काही ठिकाणी मेहसाणा किंवा मेहसाणी प्रकाराशी संबंधित म्हणूनही उल्लेख केला जातो)
ही उच्च दुग्धउत्पादनासाठी ओळखली जाणारी म्हशीची जात आहे. ही प्रामुख्याने गुजरातमधील मेहसाणा,
पाटन, बनासकांठा आणि साबरकांठा जिल्ह्यांत आढळते. शरीर मजबूत, रंग काळा आणि शिंगे मध्यम आकाराची असतात.
योग्य आहार व व्यवस्थापन केल्यास एका वेतात साधारण 1,800 ते 3,000 लिटर दूध देते.
दूधातील फॅटचे प्रमाण 6.5–8% असते. नियमित लसीकरण, स्वच्छता आणि संतुलित आहार
दिल्यास आजारांना तुलनेने कमी बळी पडते. शांत स्वभाव, चांगली प्रजनन
क्षमता आणि अधिक दूध उत्पादनामुळे ही जात दुग्धव्यवसायासाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते.
