“६० वर्षे शौर्य गाजवणारे ‘मीग-21’ फायटर जेट भारतीय वायुसेनेतून रिटायर
भारतीय हवाई दलातील ‘मिग-२१’ लढाऊ विमानाचं शेवटचं उड्डाण, ६२ वर्षांच्या सेवेनंतर अखेर निवृत्त
सहा दशक युद्धांमध्ये आपली छाप सोडणारा व भारताच्या दुश्मन देशांच्या छातीत धडकी भरवणारा मीग 21 या फायटर जेट ने आज भारतीय वायुसेनेमधून निरोप घेतला
भारतामधील मीग 21ची कामगिरी
भारतीय वायु स्थापनेपासूनच वायुसेनेचा दबदबा हा नेहमीच पाहिला मिळाला युद्ध कुठलेही असो पण भारतीय वायुसेनेने मोठी कामगिरी पार पाडली आहे आणि याच भारतीय वायुसेनेच्या ताब्यामध्ये असलेले मिग21 या फायटर जेट ची कमाल आपण पाहिलेली आहे 1958 मध्ये रशियाने हे विमान तयार केले आणि 1962 पासून हे विमान भारतीय वायुसेनेमध्ये तैनात झाले. यासाठी भारतीय प्रशिक्षकांना रूस मध्ये जाऊन प्रशिक्षण घ्यावे लागले होते आणि नंतर हेच विमान भारतीय वायुसेनेतील महत्त्वाची विमान बनले त्याकाळी भारताची आर्थिक परिस्थिती ही आजच्या एवढी चांगली नव्हती तरीपण भारताने मीग 21 हे विमान खरेदी केले कारण हे विमान भारताला परवडणारे होते विशेष म्हणजे हे विमान भारतामध्येच असेंबल केले जायचे त्याची दुरुस्ती भारतातच व्हायची सर्वात आधी 1965 च्या युद्धामध्ये पाकिस्तान सैन्याला मीग 21 सळो की पळो करून सोडले
तसेच बांगलादेश स्वातंत्र्य करण्यासाठी देखील झालेल्या युद्धामध्ये याच मीग 21विमानाने आपली कामगिरी पार पाडली एवढेच नाही तर अगदी आत्ताच्या काळात बालाकोट एअर स्ट्राइक मध्ये सुद्धा याच मीग 21 विमानाची कामगिरी महत्त्वाची ठरली अशा या विमानाला आज भारतीय वायुसेनेतून निरोप देण्यात आला याप्रसंगी संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह व तिन्ही दलाचे प्रमुख उपस्थित होते यावेळी बोलताना राजनाथ सिंह यांनी मीग 21 हे विमान कशा पद्धतीने आपली कामगिरी पार पाडत होते याविषयी माहिती दिली
मीग 21 फ्लाईंग कॉफीन(उडता ताबूत)का म्हणत होते?
मीग21 या अभिमानाने जसे युद्धामध्ये आपली भूमिका जोख पार पाडली पण या विमानांचे अपघात देखील मोठ्या प्रमाणात होत होते त्यामुळेच त्या काळामध्ये या विमानाला उडता ताबूत असे म्हणायचे आपण पाहूया आतापर्यंत मीग 21 किती अपघात झाले आहेत
मिग‑21 विमान: थोडक्यात
मिग‑21 हे सोवियत काळातील सुपरसोनिक लड़ाकू विमान आहे, जे भारताने 1960 च्या दशकात वायुसेनात सामील केले.
अनेक वर्षे हे विमाने भारताच्या वायुसेनेची “मजबूत कणा” मानली जात होत्या.
पण, कालांतराने अनेक तांत्रिक, देखभाल व सुरक्षा समस्यांमुळे या विमानांचा अपघात दर जास्त झाला, काही ठिकाणी त्यांना “फ्लायिंग कॉफिन” (उड्डाणारा ताबूत) अशी उपाधी देण्यात आली.
भारत सरकारने हे फिल्मव जेट 2025 च्या आसपास रिटायर करण्याची योजना आखली होती.
हे हि वाचा-कधीही कॅन्सर होऊ नये म्हणून सहा ६ टिप्स?
मीग 21 फ्लाईंग कॉफीन(उडता ताबूत)का म्हणत होते?
मीग21 या अभिमानाने जसे युद्धामध्ये आपली भूमिका जोख पार पाडली पण या विमानांचे अपघात देखील मोठ्या प्रमाणात होत होते त्यामुळेच त्या काळामध्ये या विमानाला उडता ताबूत असे म्हणायचे आपण पाहूया आतापर्यंत मीग 21 किती अपघात झाले आहेत
भारतात मिग‑21 संबंधित अपघातांची प्रमुख उदाहरणे
खाली काही महत्त्वाच्या अपघातांची उदाहरणे आहेत:
वर्ष / घटना ठिकाण / जिल्हा घटना व परिणाम कारण / तपासणी इतर माहिती
3 मे 2002 जालंधर, पंजाब मिग‑21 विमान झाडलं आणि कार्यालयीन इमारतीत धडकले. पायलटने इजेक्शन घेत व वाचला; पण जमिनीवरील आठ लोक ठार; अनेक जखमी. इंजिन फेल्यर (According to sources) हा अपघात विमानाची विश्वसनीयता आणि जमिनीवरील धोका सिद्ध करतो.
२०२१, अगस्त राजस्थान, बाड़मेर एक मिग‑21 Bison प्रशिक्षणाच्या उड्डाणादरम्यान अपघात झाला. पायलट सुरक्षित, तपासणी सुरू कारण निश्चित नव्हते; चौकशी आदेशित या वर्षी अनेक मिग‑21 अपघात झाले होते.
राजस्थान, हनुमानगढ़ — एक मिग‑21 विमान सरूगढहून प्रशिक्षणात उड्डाण करताना अपघात झाला, विमान एका घरावर पडले. पायलट इजेक्ट झाला, त्याला किरकोळ जखमा. तीन नागरिक (महिला) घरात मरले. प्रारंभिक तपासाने विमानात तांत्रिक दोष आढळल्याची शक्यता; चौकशी सुरू. या घटनेनंतर संपूर्ण मिग‑21 बेड Ground करून तपासणी केली गेली.
28 जुलै 2022 राजस्थान, बाड़मेर एक मिग‑21 ट्रेनर विमान अपघातात दोन्ही पायलट मरण पावले. कारण अज्ञात; चौकशी आदेशित विमानचे अवशेष मोठ्या क्षेत्रात पसरले होते.
अनेक घटना (सन 1960 ते 2012) भारतभर अंदाजे ४०० हून अधिक मिग‑21 विमान अपघातात सहभागी; यांमध्ये २०० पेक्षा जास्त पायलट आणि काही नागरिकांचा मृत्यू झाला. विविध कारणे: तांत्रिक दोष, देखभाल कमी, विमाने जुन्या होणे, ऑपरेशनल त्रुटी इत्यादी. या अपघातांचा ट्रॅक रेकॉर्ड मिग‑21 च्या उड्डाण सुरक्षा व वापराचे प्रश्न उपस्थित करत राहिला.
मिग‑21 हे विमान तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने जुने मानले जात होते. अनेक तंत्र घटक जुने पडले, देखभाल आराखडा अवघड झाला.
उच्च अपघात दर: इतक्या वर्षांत इतके अपघात हे विमानाच्या ऑपरेशनल सुरक्षिततेवर प्रश्न उपस्थित करतात.
बेहद तपासण्या आणि बंदी (Grounding): काही वेळा एक अपघात घडल्यावर सेवा तपासण्यासाठी संपूर्ण बेड (fleet) धरून ठेवले गेले. उदाहरणार्थ, राजस्थानी अपघातानंतर संपूर्ण मिग‑21 बेड Ground करण्यात आले होते.
आवश्यक बदली: या धोका लक्षात घेऊन भारताने मिग‑21 विमानांचे टप्प्याटप्प्याने निवृत्तीचे नियोजन केले आणि नवीन लाइट कॉम्बॅट विमान (Tejas इत्यादी) आणण्याचा प्रकल्प आखला.
