या अगरबत्तीवर येणार बंदी?

केंद्रीय ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी अगरबत्ती उद्योगासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि दूरगामी परिणाम करणारे पाऊल उचलले आहे.

भारतीय मानक ब्युरो (BIS) अंतर्गत अगरबत्तीसाठी प्रथमच स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक असे भारतीय मानक IS 19412:2025 – अगरबत्ती तपशील जारी करण्यात आले आहे. राष्ट्रीय ग्राहक दिन 2025 च्या निमित्ताने नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे या मानकाचे औपचारिक प्रकाशन करण्यात आले.

ग्राहक आरोग्य केंद्रस्थानी ठेवणारे नवे मानक

आजवर धार्मिक, सांस्कृतिक आणि घरगुती वापरासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या अगरबत्त्यांच्या सुरक्षिततेबाबत कोणतेही ठोस आणि बंधनकारक राष्ट्रीय मानक नव्हते. मात्र वाढते प्रदूषण, घरातील हवेची गुणवत्ता, कृत्रिम सुगंधांमुळे होणारे दुष्परिणाम आणि आरोग्यविषयक तक्रारी लक्षात घेता, अगरबत्ती उत्पादनासाठी स्पष्ट नियमावली असणे गरजेचे बनले होते. IS 19412:2025 हे मानक याच पार्श्वभूमीवर तयार करण्यात आले आहे.

https://www.pib.gov.in/indexm.aspx?reg=3&lang=2

हानिकारक रसायनांवर थेट बंदी

या नव्या मानकानुसार अगरबत्त्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही कीटकनाशक रसायनांवर आणि कृत्रिम सुगंधांवर स्पष्टपणे बंदी घालण्यात आली आहे. यामध्ये अ‍ॅलेथ्रिन, परमेथ्रिन, सायपरमेथ्रिन, डेल्टामेथ्रिन, फिप्रोनिल यांसारखी कीटकनाशके तसेच बेंझिल सायनाइड, इथाइल अ‍ॅक्रिलेट आणि डायफेनिलामाइनसारखी कृत्रिम सुगंधी द्रव्ये समाविष्ट आहेत.

हेही वाचा-लोक झोपेत का बोलतात? डॉक्टरांचे म्हणणे काय ?

ही रसायने मानवी आरोग्यासाठी, घरातील हवेच्या गुणवत्तेसाठी आणि पर्यावरणासाठी घातक मानली जातात. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही यातील अनेक घटकांवर निर्बंध आहेत.

हेही वाचा-देशभर भाजपा आमदारसंख्या ऐतिहासिक उच्चांकाकडे

अगरबत्ती उद्योगासाठी स्पष्ट वर्गीकरण

IS 19412:2025 अंतर्गत अगरबत्त्यांचे मशीन-निर्मित, हाताने बनवलेल्या आणि पारंपारिक मसाला अगरबत्ती अशा तीन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले आहे. याशिवाय कच्चा माल, जळण्याची गुणवत्ता, सुगंधाची टिकाऊपणा, धुराचे प्रमाण आणि रासायनिक मापदंड यांसाठी ठोस निकष निश्चित करण्यात आले आहेत. यामुळे बाजारात येणाऱ्या उत्पादनांमध्ये एकसारखी गुणवत्ता राखली जाणार आहे.

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ देणारे पाऊल

भारत हा जगातील सर्वात मोठा अगरबत्ती उत्पादक आणि निर्यातदार देश आहे. या उद्योगाचे वार्षिक मूल्य सुमारे ₹८,००० कोटी असून, १५० हून अधिक देशांमध्ये सुमारे ₹१,२०० कोटींची निर्यात केली जाते. विशेष म्हणजे या उद्योगामुळे ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील लाखो कारागीर, सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योजकांना रोजगार मिळतो.

महिलांचा सहभाग या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर आहे. नवे मानक लागू झाल्याने या उद्योगाला अधिक विश्वासार्हता आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत स्पर्धात्मक वाढ मिळणार आहे.

सांस्कृतिक परंपरा आणि जागतिक बाजारपेठ

अगरबत्ती ही भारताच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे. पूजा, ध्यान, योग, अरोमाथेरपी आणि कल्याण केंद्रांमध्ये अगरबत्तीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. जागतिक स्तरावर योग आणि समग्र आरोग्याविषयी वाढणाऱ्या आकर्षणामुळे अगरबत्ती उत्पादनांची मागणी सातत्याने वाढत आहे. सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक उत्पादनांमुळे भारतीय अगरबत्त्यांना जागतिक बाजारपेठेत नवी ओळख मिळण्याची शक्यता आहे.

BIS चिन्हामुळे वाढणार ग्राहकांचा विश्वास

IS 19412:2025 मानकांचे पालन करणाऱ्या अगरबत्त्यांना BIS मानक चिन्ह मिळेल. यामुळे ग्राहकांना सुरक्षित, दर्जेदार आणि आरोग्यदायी उत्पादन निवडण्यास मदत होईल. ग्राहकांचा विश्वास वाढणे, नैतिक व शाश्वत उत्पादन प्रक्रियांना प्रोत्साहन मिळणे आणि पारंपारिक उपजीविकांचे संरक्षण होणे, हे या मानकाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.

तज्ज्ञ संस्थांचा मोलाचा सहभाग

हे मानक BIS च्या सुगंध आणि चव विभागीय समिती (PCD 18) ने विविध भागधारकांच्या सल्ल्याने विकसित केले आहे. CSIR-CIMAP, CSIR-IITR, CSIR-CFTRI, कन्नौज येथील FFDC आणि ऑल इंडिया अगरबत्ती मॅन्युफॅक्चरर्स असोसिएशन यांसारख्या संस्थांतील तज्ज्ञांनी या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

एकंदरीत, IS 19412:2025 हे मानक फक्त एक नियामक नियम नसून, ग्राहक आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि भारतीय अगरबत्ती उद्योगाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी उचललेले एक निर्णायक पाऊल ठरणार आहे.