‘दो मुहा’ मांडूळ साप: अंधश्रद्धा, तस्करी आणि वन्यजीव संकट

साप तस्करी

महाराष्ट्र बिहार आणि संपूर्ण भारतामध्ये आढळणारा एक साप की ज्याची मागणी आंतरराष्ट्रीय बाजारामध्ये खूप आहे आणि या सापासाठी तब्बल 25 कोटी रुपये द्यायला देखील तयार आहेत तो साप नेमका कोणता ते पाहूया

 

हा साप भारतात सर्वत्र आरोप पण विशेषता हा साप महाराष्ट्र बिहार मध्य प्रदेश उत्तर प्रदेश आदी ठिकाणी जास्त प्रमाणात आढळतो पण मागील काही वर्षापासून या सापाच्या संख्येमध्ये लक्षणीय घट झाली आहे आणि याला कारण ठरले आहे ते आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरील या सापाची तस्करी हिंदी भाषिक राज्यांमध्ये या सापाला दो मुहा साप असे म्हणतात तर महाराष्ट्रामध्ये याला मांडूळ असे म्हणतात हा साप तोंड आणि शेपटी दोन्ही बाजूने चालू शकतो

 

मांडूळ साप : अंधश्रद्धा, सत्य आणि संपूर्ण माहिती

भारतात सापांविषयी अनेक गैरसमज आणि अंधश्रद्धा पसरलेल्या आहेत. त्यातीलच एक साप म्हणजे मांडूळ. मांडूळ दिसताच अनेक लोक घाबरतात, काही जण त्याला विषारी समजून मारण्याचा प्रयत्न करतात, तर काही जण त्याच्या किमतीबाबत अफवांवर विश्वास ठेवतात. प्रत्यक्षात मात्र मांडूळ साप हा पूर्णपणे बिनविषारी आणि मानवासाठी निरुपद्रवी आहे.

 

 

मांडूळ साप म्हणजे काय?

मांडूळ सापाला इंग्रजीत Sand Boa किंवा Red Sand Boa असे म्हणतात. शास्त्रीय नाव Eryx johnii आहे. हा साप प्रामुख्याने जमिनीत राहणारा असून त्याचे शरीर जाड आणि आखूड असते. तो फारसा लांब नसतो, त्यामुळे तो इतर सापांपेक्षा वेगळा दिसतो.

 

https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%B3

 

मांडूळची शारीरिक रचना

मांडूळ सापाची रचना पाहता तो ओळखायला थोडा गोंधळात टाकणारा असतो.

शरीर जाड व मांसल

रंग लालसर तपकिरी, राखाडी किंवा मळकट

डोके लहान, मान वेगळी ओळखू येत नाही

शेपूट डोक्यासारखी दिसते

डोळे लहान, दृष्टी कमी

याच शेपटीमुळे अनेकांना तो “दोन तोंडांचा साप” वाटतो, पण हे पूर्णपणे चुकीचे आहे.

 

 

मांडूळ कुठे आढळतो?

मांडूळ साप भारतातील अनेक राज्यांत आढळतो. विशेषतः:

महाराष्ट्र

मध्यप्रदेश

गुजरात

राजस्थान

तेलंगणा

कर्नाटक

हा साप प्रामुख्याने:

शेतजमिनीमध्ये

कोरड्या व उष्ण भागात

वाळवंटी किंवा मऊ मातीमध्ये

दगडाखाली किंवा मातीखाली

राहतो. तो रात्री सक्रिय असतो आणि दिवसा मातीमध्ये लपून बसतो.

 

 

मांडूळ साप विषारी आहे का?

हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

नाही. मांडूळ साप विषारी नाही.

त्याच्याकडे विषग्रंथी नसतात. तो चावला तरी जीवाला धोका होत नाही. फार तर किरकोळ जखम किंवा ओरखडा होऊ शकतो.

 

 

मांडूळ काय खातो?

मांडूळ साप मांसाहारी आहे. त्याचे अन्न म्हणजे:

उंदीर

लहान सरडे

बेडूक

कीटक

यामुळे मांडूळ साप शेतकऱ्यांचा मित्र मानला जातो, कारण तो उंदरांची संख्या कमी करतो.

 

 

मांडूळबाबत पसरलेल्या अफवा

मांडूळ सापाबाबत अनेक अफवा समाजात पसरल्या आहेत.

मांडूळ खूप विषारी असतो

त्याला दोन तोंड असतात

मांडूळची किंमत लाखो-कोटींमध्ये असते

औषध किंवा तंत्रविद्येसाठी त्याचा वापर होतो

या सर्व गोष्टी अफवा आणि अंधश्रद्धा आहेत. याला कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही.

हेही वाचा-ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आयुष्मान कार्ड: ८० वर्षांवरील नागरिकांना घरी बसून मोफत आयुष्मान वय वंदना कार्ड

हेही वाचा-PM Kisan 22वा हप्ता : तुमच्या गावात कुणाला मिळणार 2000 रुपये? 2 मिनिटांत यादी तपासा

 

 

कायदेशीर बाबी

मांडूळ साप वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972 अंतर्गत संरक्षित आहे.

त्याला मारणे गुन्हा आहे

पकडणे, विक्री करणे बेकायदेशीर आहे

तस्करी केल्यास कठोर शिक्षा होऊ शकते

मांडूळ दिसल्यास काय करावे?

जर तुमच्या घरात, शेतात किंवा परिसरात मांडूळ साप दिसला तर:

घाबरू नका

त्याला मारू नका

वनविभाग किंवा सर्पमित्रांना संपर्क करा

लोकांमध्ये योग्य माहिती पसरवा

 

 

मांडूळ साप हा निरुपद्रवी, बिनविषारी आणि पर्यावरणासाठी उपयुक्त साप आहे. अंधश्रद्धा आणि अफवांमुळे या सापाची अनावश्यक हत्या होते. योग्य माहिती आणि जनजागृतीमुळे मांडूळसारख्या सापांचे संरक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे.

 

परदेशात खूप मागणी आहे.

 

जादूटोणा करणारे आणि काही परदेशी संग्राहक, त्याला “दोन डोक्यांचा साप” म्हणून संबोधून, लाखो आणि अगदी कोट्यवधी रुपयांना खरेदी करतात. थायलंड, चीन, मलेशिया आणि काही युरोपीय देशांमध्ये याला मोठी मागणी आहे. गेल्या पाच वर्षांत वन विभागाने अनेक मोठ्या तस्करी टोळ्यांचा पर्दाफाश केला आहे. २०२४ मध्ये, एकट्या बिहारमधून २०० हून अधिक मांडूळ (रेड सँड बोआ) जप्त करण्यात आले होते,

 

 

ज्यांची अंदाजे किंमत ५०-६० कोटी रुपये होती. अलीकडेच, सापासोबत पकडले जाते. तस्कर ते सुटकेसमध्ये किंवा लहान पॅकेटमध्ये लपवून परदेशात पाठवतात. सापाची किंमत १०-२५ लाख रुपयांपर्यंत जाते, परंतु परदेशात ते ५-२५ कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचते. आययूसीएनने ते ‘धोकादायक जवळ’ श्रेणीत ठेवले आहे. अंधश्रद्धा आणि काळ्या जादूच्या नावाखाली तस्करी थांबत नाहीये. शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की रेड सँड बोआ परिसंस्थेसाठी खूप महत्वाचे आहे.

 

ते लहान कीटक आणि उंदीर खातात आणि पिकांचे संरक्षण करतात. उंदीरांच्या कमतरतेमुळे उंदरांची संख्या वाढू शकते.

 

नोट-मांडूळ साप हा शेतकऱ्यांचा खरा मित्र आहे.अंधश्रद्धेच्या आहारी जाऊन या सापाची तस्करी करू नका नाहीतर निसर्गाचा समतोल बिघडेल अंधश्रद्धेला खतपाणी घालू नका आणि या लुप्त होत चाललेल्या सापाची संख्याही परत एकदा कशी वाढेल याकडे जरूर लक्ष द्या हीच नम्र अपेक्षा या लेखाच्या माध्यमातून करत आहे