तुमचा पैसा, तुमचा हक्क: सरकारकडून नागरिकांना त्यांचे विसरलेले पैसे परत मिळवण्याची मोठी संधी!

केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण यांनी शनिवारी “तुमचा पैसा, तुमचा हक्क” ही विशेष मोहीम सुरू केली आहे. या मोहिमेचा उद्देश — बँका, आरबीआय, सेबी, आयईपीएफ आणि इतर नियामक संस्थांकडे दावा न केलेल्या आर्थिक मालमत्ता त्यांच्या खऱ्या मालकांपर्यंत पोहोचवणे हा आहे.

सीतारमण यांनी सांगितले की सध्या ₹1.84 लाख कोटी इतकी मोठी रक्कम विविध संस्थांकडे “अनक्लेम्ड” स्वरूपात पडून आहे. या रकमेत बँक ठेवी, शेअर्स, विमा पॉलिसी, आणि भविष्य निर्वाह निधीचा समावेश आहे.

त्या म्हणाल्या, “ही रक्कम पूर्णपणे सुरक्षित आहे. सरकार या निधीची काळजी घेत आहे. जर तुमचे किंवा तुमच्या कुटुंबीयांचे पैसे कुठे अडकले असतील, तर योग्य कागदपत्रांसह तुम्ही त्यावर दावा करून ती रक्कम परत मिळवू शकता.”

 

 

या मोहिमेअंतर्गत तीन महिने जनजागृती, संपर्क आणि कृती या तीन टप्प्यांत काम होणार आहे. नागरिकांना आपले अनक्लेम्ड पैसे शोधता यावेत म्हणून RBIचे ‘UDGAM Portal’ वापरण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. या पोर्टलवर आपण आपले नाव, जन्मतारीख, किंवा PAN वापरून सहज शोध घेऊ शकतो.

सीतारमण म्हणाल्या, “आपल्या पैशांवर आपला हक्क आहे. म्हणूनच, आता ही माहिती देशभर पोहोचवणे आवश्यक आहे. कोणीही आपले मेहनतीने कमावलेले पैसे वाया जाऊ देऊ नयेत.”

 

 

“तुमचा पैसा, तुमचा हक्क” ही केंद्र सरकारची / अर्थ मंत्रालयाची आणि संबंधित नियामकांची मोहिम आहे ज्याद्वारे बँका, विमा कंपन्या, म्युच्युअल फंड, EPFO, IEPF व इतर संस्थांकडे अडकलेली अनक्लेम्ड (unclaimed) मालमत्ता — योग्य हक्कधारकांना परत देण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. या मोहिमेबाबतची ताजी घोषणा/उद्योगवार माहिती पाहता आता “सर्च आणि क्लेम” प्रक्रियेला जोर देण्यात आलाय.

 

1) आधी ओळखा — कोणत्या प्रकारची मालमत्ता आहे?

प्रत्येक प्रकारची मालमत्ता वेगळ्या पोर्टल/प्रक्रियेने शोधावी लागते — म्हणून सुरुवातीला ठरवा:

बँक मधील अ‍ॅकाउंट / FD / Term deposit (Unclaimed deposits)

शेअर्स / न भरलेला लाभांश (unclaimed shares/dividends) — IEPF मध्ये गेलेले

EPF (Employees’ Provident Fund)

विमा (life / non-life) द्वारे राखलेले अनक्लेम्ड रक्कम

म्युच्युअल फंड / Registrar मधून unpaid dividends किंवा बंद झालेल्या फंडाचे पैसे

इतर (small savings, NSC, post office इ.)

 

 

 

(हे प्रकार ओळखल्यावर पुढील संबंधित पोर्टल/कॅनलवर पहा.)

2) बँक-मधील ‘Unclaimed deposits’ कसे शोधायचे

1. RBI ने बनवलेला केंद्रीय सर्च पोर्टल — UDGAM (Unclaimed Deposits — Gateway to Access inforMation) वापरा: येथे नोंदणी करून (नाव, मोबाइल) नाव, बँक नाव आणि कमीतकमी PAN / पासपोर्ट / ड्रायव्हिंग लायसन्स / मतदार कार्ड / जन्म तारीख यापैकी एक प्रविष्ट करून शोधता येते. UDGAM हे अनेक बँकांचे अनक्लेम्ड रेकॉर्ड सर्च करण्यासाठी केंद्रक आहे.

 

2. जर तुम्हाला UDGAM मध्ये आढळली तर पुढे: संबंधित बँकेच्या शाखेत जाऊन “claim form” भरून ओळखपत्रे (Aadhaar/PAN/Photo ID), खाते संदर्भ/FD रसीद (जर हातात असतील) आणि बँकेच्या मागितलेल्या इतर कागदांसह दावा करा. बँक नोंदी तपासून हक्कधारक असल्यास पैसे देईल. (RBI नियमांनुसार accounts/term deposits 10 वर्षे निष्क्रिय असतील तर Unclaimed म्हणून वर्गीकृत होतात; पण क्लेमचा मार्ग बँकेकडे सोपा आहे.)

 

हे हि वाचा –रिकाम्या पोटी लसूण खाण्याचे फायदे: कोणते रोग दूर होतात, कोणते होत नाहीत?

 

3) शेअर्स / unpaid dividends — IEPF (Investor Education & Protection Fund) Authority

जुनी / अनक्लेम्ड शेअरं आणि न भरलेले लाभांश (dividend) जे कंपनीकडून IEPF कडे गेले असतात — त्या पुनर्प्राप्तीसाठी IEPF refund प्रक्रिया आहे. तुमची कंपनी/कंपनीचे CIN/आपले डीमॅट क्रमांक माहिती असेल तर Form IEPF-5 आणि आवश्यक कागद जमा करून दावा करता येतो. नवीन एकात्मिक पोर्टल लवकरच उपलब्ध करण्याबाबत बातमी आहे ज्याने शोध आणि क्लेम सुलभ होईल.

 

4) EPF (Employees’ Provident Fund)

EPFO च्या Member/UAN पोर्टलवर आपला UAN सक्रिय असेल तर ऑनलाइन “Claim” मेन्यू मधून Form-19/10C/31 वापरून क्लेम करावा. आता काही सेवा UMANG/Face Authentication द्वारे व्यवहार सुलभ झाल्या आहेत. जर UAN सक्रिय नसेल तर नजीकच्या EPFO कार्यालयातून मदत घेता येते.

5) विमा (Insurance)

IRDAI कडे काही ‘policy locator’ / unclaimed amounts संदर्भात सुविधा असतात. विमा कंपनीच्या वेबसाइटवर किंवा IRDAI च्या पोर्टलवर शोधून (policy holder नाव + DOB/PAN) मालमत्ता/ड्युमन्स शोधा; क्लेमसाठी विमा कंपनीला सीधे अर्ज करा आणि पोलिसी डॉक्युमेंट्स, ओळख आणि बँक डिटेल्स द्या. मृत्यूच्या प्रकरणात मृत्यू प्रमाणपत्र, nomination/Legal heir प्रमाणपत्र लागते.

हे हि वाचा –हृदयरोग टाळण्यासाठी आवश्यक माहिती: कारणे, लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार

 

6) म्युच्युअल फंड / Registrar (CAMS, KFin)

जुने unpaid dividends किंवा बदललेल्या पत्त्यामुळे परत न मिळालेले रक्कम — त्या AMC/Registrar (उदा. CAMS, KFinTech) च्या वेबसाइटवर शोधा. बहुतेक AMC/Registrar ‘unclaimed amounts’ किंवा investor services विभागातून तपासता येतात. नवीन केंद्रीय पोर्टल/उपक्रमांतून हेदेखील समेकित होण्याची माहिती आहे.

 

7) आवश्यक कागदांची यादी (सामान्य) — तयारी नोट

Photo ID (Aadhaar / PAN / Voter ID / Passport)

बँक खाते पासबुक /Cancelled cheque (रक्कम मिळवण्यासाठी)

जन्म तारीख किंवा PAN प्रमाणपत्र

जुनी खात्याची/FD ची रसीद (जर उपलब्ध)

शेअर क्लेमसाठी Demat/Client ID, Company नाव, CIN इ.

मृत्यूप्रकरणात Death certificate, Legal heirship certificate / succession certificate / probate (जर nominee नसेल तर)

FIR/Accident reports (अपघातात असल्यास)

 

 

8) टिप्स — शोध आणि क्लेम करताना लक्षात ठेवाव्या गोष्टी

सुरुवातीला UDGAM (बँक अनक्लेम्ड) आणि IEPF (शेअर्स/डिव्हिडंड) तपासा — हे दोन पोर्टल मोठ्या प्रमाणावर उपयोगी पडतात.

EPF साठी UAN सक्रिय ठेवा; विम्यासाठी पॉलिसी नंबर/बंदी दस्तऐवज जतन करा.

जर खातं मृत व्यक्तीचे असेल आणि nominee नसेल/नामांकन नसल्यास — succession certificate / legal heir certificate लागतो; स्थानिक सहकारी न्यायालय/न्यायाधीशांकडून किंवा तहसील कार्यालयातून मिळतो.

फसवणूक टाळा: कोणत्याही संदिग्ध एजंट/थर्ड-पार्टीकडून कागद/OTP/पैसे देऊ नका — अधिकृत पोर्टल व अधिकृत ब्रँच/रजिस्ट्रारकडूनच व्यवहार करा.

9) सुरुवात करण्यासाठी त्वरित क्रिया (प्रात्यक्षिक 5-स्टेप)

1. प्रथम ठरवा — कोणत्या प्रकारचे अनक्लेम्ड मालमत्ता शोधायचे आहे.

2. बँकची तपासणी: UDGAM पोर्टलवर नोंदणी करून शोधा. (UDGAM सर्च केल्यावर बँकेचे रेकॉर्ड दिसतील.)

3. शेअर/डिव्हिडंड असल्यास IEPF पोर्टल/कंपनीच्या registrar वर शोधा आणि Form IEPF-5 वापरा.

4. EPF — UAN/EPFO पोर्टलवर लॉगिन करून Claim करा.

5. विमा — IRDAI/कंपनीच्या पोर्टलवर शोधा; क्लेमसाठी कंपनीला अर्ज करा.