१५० वर्षांची अनोखी परंपरा! राजस्थानच्या कोटामध्ये रावणाचे दहन नव्हे, तर पायाखाली तुडवतात मूर्ती

१५० वर्षांची अनोखी परंपरा! राजस्थानच्या कोटामध्ये रावणाचे दहन नव्हे, तर पायाखाली तुडवून केला जातो अहंकाराचा अंत

 

दसरा म्हटला की रावणाच्या पुतळ्याचे दहन, फटाक्यांची आतषबाजी आणि विजयाचा उत्सव डोळ्यांसमोर येतो.

मात्र, राजस्थानमधील कोटा येथे दसऱ्याच्या दिवशी एक वेगळीच परंपरा पाहायला मिळते.

येथे रावणाच्या प्रतिमेचे दहन करण्याऐवजी त्याची मातीची मूर्ती पायाखाली तुडवली जाते.

जेठी समाजाकडून जवळपास १५० वर्षांपासून ही परंपरा जपली जात असल्याचे सांगितले जाते.

या अनोख्या प्रथेमागे रावणाचा अहंकार नष्ट करण्याची भावना असल्याचे मानले जाते.

कोटामध्ये रावण दहनाऐवजी मूर्ती तुडवण्याची परंपरा

 

भारतामध्ये दसरा हा सण वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो.

देशाच्या विविध भागांत या दिवशी रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते.

अनेक ठिकाणी भव्य मिरवणुका, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि धार्मिक सोहळ्यांचे आयोजनही केले जाते.

मात्र, राजस्थानमधील कोटा शहरातील जेठी समाजाची परंपरा या प्रचलित पद्धतीपेक्षा वेगळी आहे.

 

या समाजामध्ये दसऱ्याच्या दिवशी रावणाची मातीची मूर्ती तयार केली जाते.

त्यानंतर या मूर्तीला पायाखाली तुडवून रावणाच्या अहंकाराचा अंत करण्याचे प्रतीकात्मक कृत्य केले जाते.

त्यामुळे येथे रावणाच्या पुतळ्याचे दहन करण्याऐवजी त्याला जमिनीवर तुडवण्याच्या प्रथेला विशेष महत्त्व आहे.

 

जवळपास दीडशे वर्षांपासून ही परंपरा सुरू असल्याचे सांगितले जाते.

अनेक वर्षांपासून चालत आलेली ही प्रथा आजही समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरेचा भाग मानली जाते.

 

रावणाच्या अहंकाराचा अंत करण्याचा संदेश

 

रावण हा रामायणातील एक महत्त्वाचा पात्र आहे. तो विद्वान, पराक्रमी आणि सामर्थ्यवान राजा म्हणून ओळखला जातो.

मात्र, त्याचा अहंकार आणि चुकीच्या कृती त्याच्या विनाशाला कारणीभूत ठरल्याचे रामायणातील कथेतून सांगितले जाते.

 

दसऱ्याच्या दिवशी रावणाच्या प्रतिमेचे दहन करणे असो किंवा कोटामध्ये त्याची मातीची मूर्ती पायाखाली तुडवणे असो,

या दोन्ही कृतींमधून वाईट प्रवृत्तींचा नाश करण्याचा संदेश दिला जातो.

 

कोटामधील या परंपरेत रावणाची मूर्ती पायाखाली तुडवण्यामागे त्याच्या अहंकाराचे प्रतीकात्मक दमन करण्याची भावना

असल्याचे मानले जाते. माणसाकडे कितीही ज्ञान, संपत्ती किंवा सामर्थ्य असले,

तरी अहंकारामुळे त्याचा विनाश होऊ शकतो, असा संदेश या प्रथेशी जोडला जातो.

 

मातीच्या मूर्तीवर घेतले जाते ज्वारीचे पीक

 

या परंपरेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे रावणाच्या मातीच्या मूर्तीशी जोडलेली शेतीची पद्धत.

दसऱ्याच्या दिवशी मूर्ती तयार करून ती पायाखाली तुडवल्यानंतर त्या मातीच्या जागेवर ज्वारीचे पीक घेतले जाते.

 

भारतीय संस्कृतीमध्ये मातीला विशेष महत्त्व आहे. शेती, निसर्ग आणि मानवी जीवन यांचा एकमेकांशी अतिशय जवळचा संबंध

आहे. मातीपासून तयार केलेली मूर्ती आणि त्यानंतर त्याच मातीमध्ये

पीक घेण्याची कृती ही निसर्गाशी असलेल्या नात्याची आठवण करून देते.

 

या प्रथेमागील नेमका ऐतिहासिक किंवा कृषिविषयक अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी अधिक स्थानिक माहिती आवश्यक असली,

तरी रावणाच्या मूर्तीशी संबंधित ही कृती या परंपरेचे वेगळेपण अधोरेखित करते.

 

परंपरा आणि संस्कृतीचा अनोखा संगम

 

भारतातील सण-उत्सवांचे वैशिष्ट्य म्हणजे एकाच सणाच्या विविध भागांमध्ये वेगवेगळ्या पद्धतीने साजऱ्या होणाऱ्या परंपरा.

दसऱ्याच्या दिवशी बहुतांश ठिकाणी रावणाचे दहन केले जात असताना कोटामधील जेठी समाजाची ही प्रथा लक्ष वेधून घेते.

 

जवळपास १५० वर्षांपासून जपली जात असल्याचे सांगितले जाणारे हे वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक आचरण स्थानिक परंपरांची

विविधता दाखवते. अशा प्रथांमधून केवळ धार्मिक श्रद्धाच नव्हे, तर समाजाच्या ऐतिहासिक आठवणी,

सांस्कृतिक ओळख आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या रूढींचीही झलक पाहायला मिळते.

 

एकंदरीत, राजस्थानमधील कोटा येथे दसऱ्याच्या दिवशी रावणाचे दहन न करता त्याची मातीची मूर्ती पायाखाली

तुडवण्याची परंपरा अनोखी मानली जाते. रावणाच्या अहंकाराचा अंत आणि त्यानंतर त्याच मातीवर ज्वारीची लागवड, या दोन्ही

गोष्टींमुळे या प्रथेला वेगळे सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. वाईट प्रवृत्तींचा

त्याग करून चांगल्या विचारांचा स्वीकार करणे, हाच दसऱ्याच्या उत्सवातून दिला जाणारा व्यापक संदेश आहे.