महाराष्ट्रात नकली पनीरवर बंदी! FDA ची मोठी कारवाई; आता हॉटेल्स-रेस्टॉरंट्समध्येही वापरास मनाई
दुग्धविरहित (अॅनालॉग) पनीरचे उत्पादन, साठवणूक, विक्री आणि वापरावर एक वर्षाची बंदी; नियम मोडणाऱ्यांवर कठोर कारवाईचा इशारा
नकली पनीर बंदी
भेसळीविरोधात मोठी कारवाई करत, महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (एफडीए) संपूर्ण राज्यात
बनावट किंवा नकली (दुग्धविरहित) पनीरचे उत्पादन, साठवणूक, वितरण,
वाहतूक आणि विक्री यावर तात्काळ प्रभावाने एक वर्षासाठी बंदी घातली आहे.
मंगळवारी जारी केलेल्या अधिसूचनेत, अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा (एफएसएस कायदा),
२००६ च्या कलम ३०(२)(अ) सहवाचन करून कलम १८ आणि २९ अंतर्गत हा आदेश जारी करण्यात आला आहे.
एफडीए आयुक्त तुकाराम मुंडे यांनी जारी केलेल्या या आदेशाचा परिणाम हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, केटरिंग सेवा आणि इतर खाद्य
आस्थापनांवर होईल. यामुळे ग्राहकांचा निश्चित फायदा होईल. भारतीय जनता पार्टीचे
आमदार विक्रम पाचपुते यांनी विधिमंडळामध्ये याविषयी प्रश्न विचारला होता.
बंदीच्या आदेशामध्ये काय सांगितले आहे?
नकली पनीरच्या विक्रीवर बंदी घालण्यात आली असून, या आदेशामध्ये राज्यातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये कोठेही दुग्धविरहित
पनीरचे उत्पादन करणे, पॅकेजिंग करणे, घाऊक विक्री, किरकोळ विक्री, विक्रीसाठी प्रदर्शन करणे यास मनाई करण्यात
आली आहे. तसेच राज्यातील हॉटेल्स, क्लाऊड किचन, केटरर्स, रेस्टॉरंट्स व इतर खाद्य विक्रेते यांना अॅनालॉग पनीर वापरता
हे ही वाचा-विमा नसेल तर पेट्रोलही नाही? सर्वोच्च न्यायालयाच्या नव्या निर्देशांमुळे वाहनधारकांमध्ये खळबळ
किंवा विकता येणार नाही. तसेच अशा पनीरची साठवणदेखील करता येणार नाही.
दुधापासून बनवलेल्या अस्सल पनीर/छेन्याच्या उत्पादकांनी अन्न सुरक्षा आणि मानके (लेबलिंग आणि प्रदर्शन) नियम, २०२० चे
हेही वाचा-गजनी आणि लगानमधील दमदार खलनायक प्रदीप रावत यांचे निधन; वयाच्या 77व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास
काटेकोरपणे पालन करणे बंधनकारक आहे. बॅच क्रमांक, बिल किंवा योग्य पॅकेजिंगशिवाय सुटे पनीर विकल्यास कठोर
कारवाई केली जाईल, कारण यामुळे उत्पादनाचा स्रोत ओळखणे कठीण होते.
उल्लंघन करणाऱ्यांवर एफएसएस कायद्याच्या कलम ५०, ५१, ५२, ५५ आणि ५९ अंतर्गत खटला चालवला जाईल, ज्यामध्ये
मोठा दंड, उत्पादने जप्त करणे आणि नियमांचे पालन न करणारा साठा नष्ट करणे यांचा समावेश आहे.
एफडीएच्या अहवालानुसार, १ एप्रिल २०२५ ते ३१ मार्च २०२६ या कालावधीत चीज आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे ३०८ नमुने
तपासण्यात आले. यापैकी १०९ नमुने (३५.४ टक्के) राज्याच्या मानकांची पूर्तता करू शकले नाहीत.
यापैकी ७९ नमुने निकृष्ट दर्जाचे आढळले, तर ३० नमुने असुरक्षित घोषित करण्यात आले.
तपासात असे आढळून आले की, अनेक प्रकरणांमध्ये नैसर्गिक दुधाच्या चरबीऐवजी स्वस्त वनस्पती तेल आणि दुग्धविरहित
चरबी वापरण्यात येत होती. प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्ये ब्युटिरो-रिफ्रॅक्टोमीटर
रिडिंग आणि आयोडीन मूल्यांसारख्या मापदंडांमध्ये अनियमितता आढळून आली.
अॅनालॉग पनीर (Analog Paneer) म्हणजे काय?
पारंपरिक दुधापासून बनवलेल्या पनीरऐवजी वनस्पतीजन्य फॅट (जसे पाम तेल), दूध पावडर, स्टार्च,
प्रथिने, इमल्सिफायर आणि इतर खाद्य पदार्थ मिसळून तयार केलेले पनीरसारखे दिसणारे उत्पादन.
यातील मुख्य फरक असा आहे:
साधे पनीर: ताज्या दुधापासून तयार केले जाते.
अॅनालॉग पनीर: पूर्ण दूध वापरण्याऐवजी स्वस्त घटक वापरून पनीरसारखे उत्पादन तयार केले जाते.
अॅनालॉग पनीर कसे ओळखावे?
– किंमत नेहमीच्या पनीरपेक्षा खूप कमी असते.
– पोत (Texture) जास्त रबरी किंवा स्पंजी वाटू शकतो.
– चव नैसर्गिक पनीरपेक्षा वेगळी असू शकते.
– पॅकेटवर “Analog Paneer”, “Paneer Analogue” किंवा “Imitation Paneer” असे स्पष्टपणे लिहिलेले असू शकते.
हे खाणे सुरक्षित आहे का?
जर ते अन्न सुरक्षा नियमांचे पालन करून तयार केलेले असेल आणि योग्य लेबलिंगसह विकले जात असेल, तर ते खाणे
सुरक्षित असू शकते. मात्र, ते पारंपरिक पनीरचा पोषणदृष्ट्या समान पर्याय नसतो.
त्यात नैसर्गिक दूधातील प्रथिने व पोषक घटक कमी असू शकतात.
महत्त्वाची सूचना: जर एखादा विक्रेता अॅनालॉग पनीरला खरे दूधाचे पनीर म्हणून विकत असेल,
तर ती ग्राहकांची फसवणूक मानली जाऊ शकते. त्यामुळे पॅकेटवरील लेबल
नीट वाचणे आणि विश्वासार्ह विक्रेत्याकडूनच पनीर खरेदी करणे योग्य ठरते.
खरे पनीर व नकली पनीर यातील फरक कसा ओळखायचा?
अॅनालॉग पनीर आणि दुधापासून बनवलेले खरे पनीर दिसायला सारखे असले तरी काही सोप्या पद्धतींनी त्यांच्यातील फरक ओळखता येतो.
१. पोत (Texture)
खरे पनीर: मऊ, किंचित दाणेदार आणि सहज तुटते.
अॅनालॉग पनीर: जास्त रबरी, लवचिक आणि स्पंजी वाटते.
२. चव
खरे पनीर: दुधाची नैसर्गिक चव जाणवते.
अॅनालॉग पनीर: चव तुलनेने फिकी किंवा कृत्रिम वाटू शकते.
३. गरम केल्यावर
खरे पनीर: शिजल्यानंतरही मऊ राहते.
अॅनालॉग पनीर: जास्त चिवट किंवा रबरी होऊ शकते.
४. पाण्यात ठेवून पाहा
खरे पनीर: पाणी फारसे बदलत नाही.
अॅनालॉग पनीर: काही प्रकारांमध्ये पाण्यात तेलकट थर किंवा कृत्रिम घटक
सुटल्यासारखे दिसू शकतात. मात्र, हा नेहमीच खात्रीशीर चाचणीचा मार्ग नाही.
५. लेबल तपासा
पॅकेजवरील घटक (Ingredients) वाचा.
खरे पनीर: साधारणपणे Milk आणि Acidity Regulator (Citric Acid/Lactic Acid) एवढेच घटक असतात.
अॅनालॉग पनीर: Vegetable Oil, Palm Oil, Starch, Milk Solids, Emulsifiers इत्यादी घटक असू शकतात.
“Analog Paneer” किंवा “Paneer Analogue” असा उल्लेखही असू शकतो.
६. किंमत
जर पनीर बाजारभावापेक्षा खूप स्वस्त मिळत असेल, तर ते अॅनालॉग पनीर असण्याची शक्यता असते. मात्र, केवळ किंमतीवरून निष्कर्ष काढू नये.
महत्त्वाचे: घरच्या घरी १००% खात्रीने अॅनालॉग आणि खरे पनीर वेगळे ओळखणे नेहमी शक्य नसते.
अंतिम पुष्टी प्रयोगशाळेतील अन्न चाचण्यांद्वारेच मिळते. त्यामुळे नेहमी विश्वासार्ह
ब्रँड किंवा विक्रेत्याकडूनच पनीर खरेदी करणे आणि पॅकेजवरील लेबल नीट वाचणे हा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.
यापुढे कधीही पनीर घेताना योग्य ती काळजी जरूर घ्यावी.
नोट: सदरील माहिती ही इंटरनेटच्या माध्यमातून गोळा केलेली आहे. ती फक्त आपल्या ज्ञानात भर टाकण्यासाठी आहे. खाद्यपदार्थ घेताना त्याच्या पाकिटावरील तपशील जरूर वाचावा.
